Lets view

How Did You Know About God?

Readers:

Dou you believe that God was ever born into this world?

Dou you believe that God learned the trade of a carpenter?

Dou you believe that God increased in knowledge?

Dou you believe that God cast devils out of men (people)?

Dou you believe that God's garments could cure diseases?

Dou you believe that God allowed himself to be murdered?

Dou you believe that in the hour of death 'forsook' himself?

For me, these things I did not and could not believe. (Giordano Bruno)

Giordano Bruno was burnt to death by heartless church Priest (Pope Clement VIII) on February 8, 1600. Once, he was a Christian, he lives in monastery. Later, he became a philosopher and the first who found "the earth moved about the Sun, and that there were many planets throughout the Universe where life-living creations of God-existed".
Decade by decade, religion denies the truth about this world. Today, many religious leaders still preaching and teaching about the truth of last 2000 years. 

Bruno's ethical ideals with religious ascetical ethics appeal to modern humanistic activism, and his ideal of religious and philosophical tolerance influenced to modern thinkers in the western world.  

Nawku Htung Hte Hpaji Hku Mu Lu Ai Mungkan (The Universe under the religious and secular)

Jan hpe gindai tawn nna gayin shinggrup nga ai mungkan ni

Chyum Laika hta, Abraham Ura mare kaw nna pru hkawm mat wa ai aten gaw shaning 4000 hta njan shi nga ai. Abraham kaw nna Adam a prat du hkra shaning 2000 hta njan nga ai. Adam kaw nna mungkan hpan ai (byin wa ai) ten du hkra hpe hkrak nchye lu ai lam mu lu na ga ai. Dai majaw, Hkristan makam masham hku yu ai shaloi, ndai mungkan hta shinggyim masha nga pra hpang wa ai lam gaw shaning 6000 hta njan ai lam dan leng nga ai.

Hpan da ai labau hpe yu ai shaloi, K.K gaw ndai mungkan hte sumsing lamu, nhtoi hte hka (salu salat) ni hpe shawng hpan ai hpe mu lu nga ai. Raitim, Universe (ndai gang hkau planets) kata hta mungkan ga hta grau kaba ai, kaji ai Planet yawng sen lahkawng jan nga nga ai hpe ntsun shalawm da nga ai. Dai majaw, K.K a hpan da ai lam hpe shinggyim masha ni a bawnu machye machyang hte hkawn hkrang dep hkap ai daram hte shalat (create) galaw da ai lam dan leng nga ai. Dai majaw, nawku htung ngu ai gaw, shinggyim hpawng kata rau pra hpawng de lu na matu masha shagu hta nga ra ai kyang lailen hte myit  su ai masa hpe gaw de ya ai hta lai, ndai mungkang planet a lam hpe tsun dang rang na lam nhku nga ai.

Nawku htung hku nna Mungkan ga hpe htai dan yu masai. Jan gaw mungkan hoe hkawm shinggrup nga ai, mungkan gaw hpyen hpyen pa pa rai nna nga ai ngu ai lam njaw ai hpe hpaji ninghkring ni law law tsun shadum tim nawku hpung gaw nhkap la masai. Grau nna Galileo gaw mungkan din ai lam tsun ai a majaw Nawku hpung ningbaw Bishop ni e sat kau hkrum sai. Kaja wa tengman ai hpe nhkam la lu ai gaw Hpung rai nga ai ngu yang nshut na zawn rai nga ai. Nawku hpung gaw mungkan ndai hpyen hpyen pa pa re ai, lamu sumsing gaw ntsa kaw ndi magap zawn ka-up nga ai ngu ai nteng nman ai myit sawn sumru lam sharin achyin ya masai re. 

Hpungtang hpaji mu jut hku yu ai shaloi, ndai mungkan hta shinggyim masha ni nga ai shaning sen kahtap nga sai hpe sawk yu lu nga ai. Dai majaw, Hkristan makam a ningmu hte Hpungtang hpaji a sawk bram ai lapran langai ngai gaw shut na ang nga sai. Dai ni, hpaji ninghkring ni law law gaw, kaga planet langai ngai kaw asak hkrung ai hpan lama ma nga dam nhten? or ndai ganghkau kata kaw asak hkrung ai masha gaw anhte mungkan kaw nga ai ni sha gaw nrai nhten! ngu ai lam pru wa ra ai. 

Dai majaw, kaga hpa lam raitim nawku htung hku nna chye lu ai lam hte mungkan hpaji hku mu lu ai lam ni gaw shai hkat nga sai. Karai Kasang hpe mu ai mung shai hkat nga sai. Ana ahkya hpe mu ai lam, tsa dan nat hpe mu ai lam, nkaja ai zinli hpe mu ai lam hte shinggyim masha amyu hpe mu ai du hkra shai hkat wa sai majaw, nawku hpung kaw nna mu mada hkam la ai lam ni gaw mungkan htum ai ten du hkra grin ngam nga lu na a ni? ngu ai gaw gasan kaba tai wa sai law...

NASA Sadi Jaw ai Shaning 2012.

2012 ning a matu NASA kaw nna sadi jaw ai lam gaw koi yen nmai ai sum hkrum  lam ndai mungkan hta byin wa lu ai lam rai nga ai.

Solar storm (flare) ngu ai jan kaw na pru ai kahtet dat n gun kaba (sumla) gaw mungkan ting hta lang nga ai myi hprap wan hte hkang nna shachyaw da ai jak nlang hten za mat na re lam sawn tawt da ma ai. Dai majaw, myi hprap wan, solar wan ni hte matut nga ai arung arai hta shamyet shanat nna sak hkrung nga ai mungkan masha (1 billion-ri mi) asak sum hkrum mat na mabyin hte matut nga ai.

Solar storm byin wa ai shaloi, matut mahkai jak ma hkra hten za mat na re. Mare kaba ni nsin sin mat nna, lu hka san hte malu masha galaw ai jak ni zim mat nhtawm, masha law law malu masha gara let si mat na re. Dai majaw, mare kaba hta nga ai masha (1billion-ri mi) asak mai sum mat ai lam ndau dat ma ai.

Jak hte myihprap wan ni hpe bai gram lajang la mai tim, shaning (10) ning daram aten la ra mat na re. Dai zawn gram lajang nga ai ladaw hta mung kahtap nna masha (1 billion-ri mi) bai asak sum mat lu ai. Dr. Michio Kaku, Professor of Theoretical Physics in the City College of New York of City, University of New York mung ndai lam byin wa na hpe grai tsang let ya kaw nna ndau shadum nga sai hku re. Ndai lam byin wa yang, mungkan gaw lai sai shaning (100) ning hkan na mabyin de bai htingnut gayin du wa mai ai (or) 1800 ning hkan na mabyin hku nga pra ra na re lam sawn tak da wu ai.

Ndai zawn re ai mabyin gaw 1859 ning hta n gun nau n kaba ai solar flare kalang byin lai wa sai. De a majaw, telegraph bungli yawng hkring ra mat ai mabyin byin yu sai. Solar storm gaw (11) ning hta kalang galoi mung abyin nga ai. Raitim, 2012 ning hta n gun kaba na masa nga ai majaw ndai zawn tsun shadum wa ai re.

Ndai mabyin hte matut nna, electronics hte bungli galaw nga ai nuclear reactor ni, radio satellite ni, telephone hte TV, internet hte kaga Bank bungli ni yawng hkring mat nna matut mahkai jak ma hkra mung hten mat na re. E-transaction bank amu ni hkring mat na re. Bank na gumhpraw ni nlu shaw la na re. Nuclear reactor ni a majaw matut jam jau na lam gaw tak sawn nlu ai daram yak nga ai. 2009 ning hta pru ai The world will end in 2012 ngu ai sumla hkrung gaw, Mayan Calendar a tawt sawn shapraw ai mahtai hta shamyet nna kayet da ai rai nga malu ai.

Ndai zawn mungkan htum wa na lam hpe lam amyu myu hku tsun nga ai hta, nkau mi gaw lam (7) hta npawt tawn nna sawn shapraw kahtap ma ai. Nuclear majan rai na kun? Gang hkau na Planet ni adawt hkat nna mungkan ndai mung hten lawm na kun? majan kaba byin na kun? Nuclear laknak a daw chyen rai nga ai biological virus weapon a majaw rai na kun, wan bum kaba kapaw nna nnang nawn kaba wa rai na kun nga nna myit ma ai. Raitm, NASA a yu maram ai hku nga yang lahta mabyin gaw 2012-2013 laman byin wa mai ai hpe sawk yu mu ma ai lam kahtap ndau dat nngai rai….

BBC a mahtai: http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17295337
 

Chyum Laika Gara Hku Hti Na? (How to read the Bible)

Chyum Laika hpe hti ai ladat law law nga ai. Akyu shawng hpyi nna hti ra ai, shingdu labau shawng hka ja nna hti ra ai tsun ai ni nga ma ai Nkau chyum laika (Kahtawlik) ni hta footenote or shadawn da ai daw kaji ni ka shaw madun da ya ai majaw kaga shara hkan mung lachyum bung ai hpe hti la mai ai lam mu lu na ga ai. Dai hte maren, daw kaji langai hpe hti nna ga byan tsun shaleng hkaw tsun ai nga ma ai.  Nlaw htum daw kaba langai or paragraph langai htum hkra hti nna lachyum byan ai grau htap htuk nga ai.

Chyum laika ni hpe ka ai ten, masha, ginra hte mabyin nbung ai hpe dum ra nga ai. Daw kaji langai hpe lata hti nna ga byan shaleng ai lam gaw chyum laika a tsun mayu ai hpe hkrak chye na na yak nga ai. Dai majaw, shut ai sharin achyin lam hte shai ai shadum sharin lam (tinang a ningmu) de gale du wa mai nga ai.

 Ga Shaka ningnan hpe hti ai shaloi, Ga Shaka dingsa hte lachyum matut nga ai lam ni mung nmai malap nga ai. Ga shadawn: (Mahte 17:2) hta Yesu a myi man gaw jan zawn htoi kabrim nna, ngu ai hpe (Pru 34) hta Moshe a myi man htoi kabrim ai lam rawng nga ai. Moshe a ladat hpe Yesu la da ai kun sawn yu mai nga ai. Dai hte maren, Moshe gaw bum de na K.K a ga shaka tara hpe jaw ya ai zawn, (Mahte 5) hta Yesu bum ntsa kaw na ga shaka nnan hpe jaw ya ai lam bung nga ai.

Yesu a mabyin ni law law hta Ga shaka dingsa na lam ni hpe shadan shadawng ai lam mu lu nga ai. Ga shadawn: (Mahte 1) hta Davi a kasha Yesu Hkristu ngu ai hpe mu lu ga ai. Davi gaw Israela ni a hkawhkam re majaw, Yesu mung Israela amyu a hkawhkam hku ka da nga ai. Davi gaw hkawhkam aya dang ai ten hta asak 30 ning rai nna sagu rem wa rai nga ai lam (ISamuela 16, 2Samuela 5) hte, Bethlehem mare na re lam (ISamuela 17) hta mu lu nga ai. Yesu a lam hpe mung, ndai mabyin hte nshai ai sha chyum laika hta tsun da nga ai. (Yawhan 10) hta Yesu gaw Sagu rem wa re ai lam, (Luka 3) hta Yesu a sasana hpang ai ten asak (30) ning rai nna, Bethlehem e shangai ai lam (Mahte 2) hta ka da nga ai. (N.N 37 hta rawng ai mau mwi- Yosep gaw shi a kahpu kanau majing ni e dut sha kau ai hkrum tim mara bai dat ya ai lam, (Mahte 26, 27) hta Yesu hpe shi a masha ni e dut sha hkrum tim mara bai dat ya ai lam rawng nga ai. Mara nnga ai Yosep hpe htawng hta bang da ai zawn, yubak nkap ai Yesu hpe mung sharen da ai lam tsun nga ai. Yosep gaw Pharaoh a kam ging ai wa tai wa ai zawn, Yesu mung kawa K.K a hkra maga dung nga lu sai. Yosep gaw kahpu ni rai nga ai Israela amyu hpe mam lu sha jaw nna asak hkye sai zawn, Yesu mung muk hte sabyi ntsin rau asak hpe hkye na lam tsun da sai. Yesu hpe Meshia re lam hte kaga lam hku shabung da ai lam ni hpe mung anhte mu lu na ga ai. Grau nna Mahte laika hpe hti hka ja nna chye chyang lu na matu gaw, Ga shaka dingsa hte ka-ep hti ra nga ai.

Lam maga mi hku gaw hti hkum hte seng ai (numerology) hku mu lu na ga ai. Hti hku m 7, K.K hpan hpajang ngut nna hkring ai nhtoi gaw sha-a chyoi hpa rai nna hti hkum 6 gaw n kaja ai hte seng nga ai. (Yawhan 2) hta Hana mare na hkungran poi hta sabyi nlaw mat ai majaw hka hpe sabyi shatai kau ai mau mwi gaw hti hkum 7 maumwi hte ka-ep da nga ai. Hti hkum 6 gaw (Shingran 13) hta Nero, Goliath hpe jaw da ai hti hkum (Pe 6 ngu ai) rai nga ai (ISamuela 17).

Chyum laika hpe lam madung (4) hku shawng chye na da ging nga ai. 1) Literal ngu ai kaja wa byin ai masa, 2) allegorical ngu ai lmau mwi, gum wai hte seng ai, 3) moral ngu ai kyang lai sat lawat hte seng ai, hte 4) Anagogical ngu ai myit wawn yu ai sumru sumrawn lam ni lawm nga ai. Kaja wa byin ai mabyin ngu na hta, Nawku htingnu ngu ai gaw kam sham ai masha ni hkrum zup nna K.K hpe nawku daw jau ai shara  hpe mu shangun mi ai. Yesu tsun ai (ndai nawku htingnu hpe run kau nna masum ya hta ngai bai gaw gap na) ngu ai hpe Pharashe ni gaw (Yawhan 2) na hte shabung nna kaja wa byin ai mabyin hte shabung kau ma ai. Kaja wa Yesu tsun ai gaw,  allegorical hku tsun ai lam rai nga ai. Yesu tsun ai hkum hkrang gaw nawku htingnu re, ngu ai a majaw kam sham ai ni tinang a hkum hkrang hpe K.K a wenyi shanu ai shara (IKorin 6) na hte moral myit jasat gaw de ya nga ai. Dai majaw, anhte a hkum hkrang hpe tsa chyaru nlu, shawa num n galaw, ma n shabrai ai san seng ai hkum hkrang hpe byin wa shangun sai. 

Moral kyang lai sat lawat hte seng ai lam hku hka ja ga nga yang, chyum laika kaw na kade wa anhte lu sharin la na ga ta? Kam sham ai masha ni gaw, Chyum laika hpe dai zawn sharin la na hpe kau da nna kam sham shangun ai, ap nawng shangun ai, alu bang shangun ai lam ni gaw makam masham ningbaw ni a man dan lak nak hku makam masham hpe amyat htuk masai kun? or kam sham ai ni hpe nawku nsa ai nnga lu hkra nang hpam lu sha shatai kau sai kun?

 

Abraham a Kasha Ni (The Sons of Abraham)

 Nawku Htung Masum (Judaism, Christianity hte Islam) ni a rudi hpe nchye na yang, Sinpraw ka-ang mung masa manghkang hpe chye na loi na nrai.

Nawku htung masum Judsaism, Isalam hte Christan ni a wenyi daju gaw Abraham kaw daju nga ai. Moshe, Yesu hte Muhammad ni mung Abraham a aru arat ni rai nga ma ai.

Shaning 4,000 ning daram hta shangai ai Noah a kasha Shem a aru arat rai nga ai Terah a kasha Abraham gaw Mesopotamia (Iraq) mungdan na Ura mare e shangai nna, shi a aru arat ni Sinpraw ka-ang mungdan ni hta dai ni du hkra garin gara nga ma ai. Noah kaw na pru wa ai Shem a aru arat Abraham myu lakung ni gaw Semitic amyu ru sai rai nga ma ai.  Noah a kasha Shem a kashu Eber (Hebre ga) gaw, Abraham a kaji kawa rai nga ai (N.N 11:14-16).

Abraham hpe kam sham ai Kawa "the father of the faithful" (Roma 4:111), ding hpring ai Kawa ngu nna matu kadoi hkam la sai. Dai majaw, Abraham a aru arat rai nga ninglen matu n kadoi ai ni gaw, dinghpring ai chyeju lam hpe nhkam la lu na lam angnga ai. Abraham gaw Karai Kasang a ga madat let Ura mare  (Ur)kaw nna Haran de pru wa ai re nga ai (Kasa 7:2-3).

Haran hte Ura gaw Tigris hte Euphrates hka lapran e rai nna, Mesopotamia (Iraq) mungdan na mare yan rai nga ai. Haran gaw Abraham hte shi a madu jan Sarah a maigan pru hpang ai mare rai nga ai (N.N 12:1-4). Abraham a kawa Terah mung Karai Kasang hta shamyet shanat nna sak hkrung ai wa rai nga ninglen, hpa rai K.K gaw Abraham hpe amyu kaba shatai na Haran nna pru sa na shaga hkrum ai lam hpe gaw chyum laika kae adan aleng nmu lu nga ai.

Abraham hpe K.K shaga ai ten asak 75 ning rai sai. Shi pru sa wa ai ten hta, madat mara ai, kam sham ai hta lai gara de sa wa nga ai hpe shi hkrak nchye ai nga ai (Hebre 11:8). K.K gaw Abraham hte rau re majaw, Hkanan (promise land or Holy land) ngu ai de du nna dai gaw K.K shi hpe du nga shangun mayu ai lamu ga re nga ai ((Tara Jahprang 4:5-8).

Lamu ga nnan de du ai hte rau, shi a shu mashi shu masha ni du hkra dai yang e nga lu na matu K.K a tawn hkungri shacyaw nna chyeju shakawn sai nga ai. (N.N 12:7). K.K hte mung ga shaga nna dai shara gaw Abraham a amyu ru sai ni nga na shara re lam K.K htetmyit hkrum da masai (N.N 13:14-16). Abraham a mying hpe mung (Abram kaw na aAraham ngu nna dai yang e nan galai kau ya wu ai (N.N 17:5, 6).

Abraham a madu jan Sarah mung, Abraham hte10 ning pawng sai raitim, kashu kasha n shaprat ai majaw, Sarah a shingnan num jan Hagara (Hagar) hte  she bawk hte na ahkang madu wa hpe jaw kau dat wu ai (N.N 16:1-3).

Abraham shawng na shadang sha shangai sai

Sarah jaw ai ahkang hte Abraham gaw shingnan num Hagar kaw shang yup bawk hte nna shadang sha Ishmael ngu ai wa gaw Egutu mung chying sha hku shangai wa sai (N.N 16:4). De a majaw, Sarah hte Hagar mung num sha re hte maren kanawn npyaw wa masa. K.K gaw Hagar hpe mung shi a kasha a aru arat ni hpe galu kaba shangun na lam shingran jaw wu ai. Ndai Ishmael amyu matu ni gaw dai ni na Arab myu ni rai nna, Abraham a kashu kasha ni sha rai nga ma ai. Islam nawku htung hpe hpaw hpang ai Muhammad gaw Kedar amyu lakung kaw na rai nna, Kedar gaw Ishmael a kasha 12 kaw na langai rai nga ai. 

Sinpraw ka-ang mungdan (22) gaw Arabic ga shaga nga ma ai. Ndai mungdan ni malawng wa Islam nawku htung hkan ma ai. Dai ni mungkan hta, Ishmael amyu lakung hta nlawm tim mungdan (35) gaw Arabic ga shaga ai Islam nawku htung hta shang lawm shajang nga masai. Ishmael amyu lakung lama ni garai ndu shang ai ten hta Arab ga shaga ai ni nga nga masai hpe mung chye lu ai. Islam nawku htung chyam bra wa lu hkra ndai Arab ni g w Arabic ga hta madung tawn nna galaw ma ai.

Hagar hpe K.K nsen jaw ai ga gaw dik wa ai zawn rai nga ai. Raitim, Ishmael amyu lakung ni gaw zai ai lau gung kanu zawn prang yang e kadai hpe mung hpa nnawn ai sak hkrung lam hta pra nga lu na gaw mai gaw sha mung nga nga malu ai. Dai majaw, dai ni mateng, Ismael amyu lakung Arab ni gaw dai ni du hkra maigan amyu ni hte pru shang kanawn ai lam hta yak hkak nga ma ai. Arab ni a lapran e pyi shai ai hku nna nga pra na gaw mai gaw sha ding nye shi lu da wu ai.

Abraham a hpang na shadang sha

Ishmael hpe shangai ai hpang (14) ning rai yang, Sarah gaw shadang sha lshangai nu ai. Shi a mying Isak (Isaac) rai nga ai (N.N 17:17). Isak gaw Israel amyu a kaji kawa Yaku (Jacob) a kawa rai nga ai. Dai majaw, Ishmael hte Isak gaw (kawa bung kanu shai) ai shan nau rai ma ai. 

Sarah shadang sha shangai ai hte rau, nsen shaja nna ga shaga wa sai. Ndai mayam num hte shi a kasha hpe gawt kau u (N.N 21:8-10) nga shaga hpang wa sai. De a majaw, Abraham gaw myit npyaw lam byin nu ai. Kasha Ishmael hpe mung tsawra nja wu ai. Raitim, K.K kaw na shingran bai du ai gaw, Sarah tsun ai hpe madat u, na a amyu majing gaw Isak kaw na rai na ra ai , ngu sai (kaji 12,13,20).

Ishmael hte Isak a lapran hpa manghkang nnga tim, kawa Abraham a matu mayak kaba rai nga sai. Raitim, Ishmael hte Isak gaw kawa a garan ginhka ai majaw shada nju ndawng manawn masham lam kaba de gale du wa sai. Dai gaw, dai ni mu lu nga ai sinpraw ka-ang mungdan ni a kata byin nga ai mung masa de gayin du wa sai rai nga ai law.

Isak a kasha lahkawng (Isaac's two sons)

Isak mung madu jan Rebekah kaw na kasha lahkawng Yaku hte Esaw marun yan hpe bai lu wu ai. Dai ma yan gaw, hkri tung nna pyi nhkrum ai yan re lam chyum laika sakse gawn dan da nga ai (N.N 25:22). Shanhte a htunghkring nga ai hte maren, shawng shangai ai ma gaw kawa a hkringhtawng aya hpe lu ra ai lam nga malu ai. Chyum laika hku nga yang, Esaw gaw shawng shangai wa ai rai nna kahpu ba rai nga ai. Raitim, Yaku gaw kahpu kaw na dai ahkaw ahkang hpe nam nyan hte kashun la sai lam ka da nga ai. Dai majaw, Esaw hte Yaku yan mung shada hpyen tai ai hpu nau yan rai ma ai (Kaji 27, 29, 34, 41).

Esaw a matu mara Edom, (N.N 25:30) rai nna, Edom a kasha gaw Amelek (N.N 36:12) rai nga ai. Shan nau ni Ishmael amyu hte num jaw num ya kanawn nna Yaku a aru arat ni hte sum nang hkat nga masai.  Esaw a kashu Amelek (N.N 36:12) hte Timna gaw Eliphaz Amelek hpe shaprat masai. Ndai gaw, Esaw a madu jan Adah kaw na matu mara rai ma ai. Ndai Amelek ni mung, Yaku a aru arat ni hte hpyen hku nga pra wa ma ai (Pru 17:16). Hpaji ninghkring ni law law wa, dai ni na Palistina masha ni gaw ndai Amelek lakung lama ni hkrai rai nga ma ai nga ma ai.

Israela ngu ai de bai gayin yu ga. Tsa ban 19 htum wa maga de she, myu tsaw mung tsaw ai Jews ni Israel lamu ga de bai ginhtang wa nna rawt malan amu hta da kring da lang rai wa masai. 1917 ning hpang daw hta ndai ginra ma hkra hpe British ni uphkang kau masai.

British maigan hkringmang du Arthur Balfour kaw nna lamu ga masat ya na lam tsun wa sai. Raitim, Arab mungdan ni ningdang kalang galaw masai. British ni up ai shaning 30 ning laman, Israel ginra hta Jews ni grau grau law shanu wa masai. 1947 ning, UN   Resolution 181 hte maren, Yeruslem gaw International UN-administratered city rai nna, Jewish state hte Arab state hpe ginhka kau da ya masai.

Jewish mungdan ngu nna May shata 14-15, 1948 hta ndau dat masai. Dai ten, Jews amyu ni wan mi pyi nhpring ma ai. Kade nna yang Arab mungdan (5) Lebanon, Syria, Saudi Arabia, Jordan hte Egypt ni gaw Jews mungdan hpe jawm gasat wa masai. Jews ni awng padang dip lu ma tim, gaw mai gaw sha gaw sharaw wan zawn hkrawn hkru taw nga sai.  Majan sharaw wan gaw 1956,1967,1973, hte 1982 ni hta grau ja nga sai. Arab myi tum hta, Jews ni lamu ga madu nna nga pra nga ai hpe nngawn masai. Shanhte a myi hta zai bru rawng ai zawn katum nga malu ai. Dai ni du hkra Jews masha law malawng wa maigan mungdan ni rai nga ai USA, Russia hte Europe ni hta naw nga jawng nga ma ai law.

Makam Masham Nawku Htung Ngu Ai Hpa Wa Ta? (What is Religion)?

Nawku htung ngu ai gaw, shinggyim masha a sak hkrung lam hta ahkyak ai daw ni hpe hparan dawdan let mahtai jaw ya lu na matu, htunghkring hta jung noi nna lam tam nga ai. Ru yak tsin yam (harsh) hte hpring ai ndai mungkan hta sak hkrung nga pra lu na lam, shinggyim wuhpawng hta ngwi ngawn ai hku shada kanawn mazum nga pra lu na ginjang (moral and social rules), machyi makaw ana ahkya hpe dang kau na hte nchye na lu ai asak sumri sumdan lam (overcome decease and mysteries life), si ai hpang hkrung nga lu na lam ni hpe du hkra myit shalawm da nga ai.

Nawku htung law law hta Sagya wa nga ai lam hpe hkam la ma ai. Dai wa gaw, asak hkrung lam ma hkra hpe hpajang kaman ai wa re ngu nna mung yin la da nga ma ai. Dai majaw, nawku htung shagu hta nawku dawjau hkungga nawng ai lam gaw, Sagya wa kaw nna tsawra matsan dum la nhtawm, ru yak nlang kaw na mung makawp maga la na lam hpyi nem ai rai nga ai. Dai Sagya wa gaw, masha a myit masin wenyi hpe mung simsa ngwi pyaw lam shabyin ya lu ai ngu hkam la ma ai.

Mayak tsin yam mungkan e sak hkrung nga pra lu na lam (Survival in a cruel environment)

Nlung prat (ancient time) hta sak hkrung lai wa sai ni gaw, galoi mung ngwi ai sak hkrung lam hpe nlu madu yu ma ai sha n ga, shingra tara hta machyu nna chyu sha nga pra ra ma ai. Dai prat ladaw hta nga pra ai ni yawng gaw, shingra tara a makawp maga ai hpe sha myit mada ra ma ai. Dai majaw, mungkan hta ring chying hpang ai Egutu (Egypt) mungdan gaw Jan hpara (Sun of god-Ra) chyu sha asak hkrung lu na lam hte, shinggyim mashs a ra mara lam yawng hpe Ra hpara chyu sha shaman ya lu ai ngu kam sham nna nawku masai. American Indian (Red Indian) ni mung hkai nu kaja na matu nga (fish) ni hpe nawng jau ai lam galaw chye ma ai. Masha gaw galoi mung mayak mahkak law law hte nga pra nga rai nna, dai lam ni kaw na lawt wa lu na matu kam sham ai lam hta jung noi chye ma ai. Ga shadawn: marang htu na matu, laru marang maw ru maw gang kaw na lawt kawt lu na matu zawn re ai hpe mung, makam masham hte kapyawn nna myit mada chye ma ai.

Machi makaw hte ana ahkya (Illness and disease)

Marai langai ngai ana ahkya zinli a majaw machyi makaw byin yang, mai tsai wa lu na matu tinang nawku ai makam masham lam de (or) kaga makam masham hpung de gayin du wa chye ma ai. Nawku htung law law wa akyu hpyi ai, tara shadik ai (meditation), hte ap nawng jaw jau ai htung (ritual) ni hpe hkan galaw chye ma ai. Machyi makaw lam gaw, galaw shut ai yu bak a majaw mung, nawku htung ara ni hpe tawt lai lale ai majaw mung byin wa chye nna, asak hpe sum kau na lam gin jang re ngu hkam la ai nawku htung law law nga nga ai. 

Kyang lailen hte kanawn mazum lam (Moral and social rules)

Shinggyim wuhpawng ngu ai gaw, simsa nna ngwi pyaw nga na ahkyak nga ai. Nawku htung law law hta shinggyim wuhpawng kata kaning rai nna jaw hkrak ai hku sak hkrung nga pra ra ai lam hpe sharin achyin lam madun ya nga ma ai. Gara hku bu hpun ra ai, baw kara hpe gara hku tawn ra ai, baw hpe magap ra ai, ngu ai hte gara hku malu masha hpe sha ra ai lam ni sharin ya nga ai. Nawku htung a shrin lam madun ai hpe hkan sa ai hku nna sha, shinggyim wuhpawng hpe hkungga la ra hte sak hkrung nga pra lu ai ngu hkam la ma ai. Nkau nawku htung ni hta gaw, myit masin a ngwi pyaw simsa lam hpe mung, sut gan lu lawm lam ni hpe mung, nawku htung a sharin matsun ai hku hkan yang lu la ai ngu kam ma ai. Nawku htung a matsun ai tara ni hpe hkan sa yang, hkye hkrang la ai de du wa lu ai sha n ga, si ai hpang mung naw hkrung nga lu ai hte, tsaw dik htum ai asak nga pra myit mada shara de du wa lu ai lam hkam la kam sham ma ai.

Asak sumri sumdan lam (Mysteries of life)

Shangai wa ai lam, sak hkrung ai lam hte si mat ai lam ni gaw htai  shaleng dan yak ai  sumri sumdan lam (mysteries) ni rai nga ai. Masha law law wa, anhte a myi hte mu lu, na hte mung na lu ai hta jan nna, lama ma naw nga ai lam hpe hkam la da ma ai. Myi hte nmu lu, na hte nna lu ai hpe, makam masham hku nna wenyi hte ahtawk hkam sha lu ai nga ma ai. Ndai zawn re ai yak la ai sumru sumrawn sumri sumdan lam (mysteries) ni hpe nawku makam masham hkan ai ni hku nna mahtai jaw lu ai nga ma ai. Ndai lam gaw, sak hkrung lam ngu ai hpe simsa shim lum shangun ai de woi wa ai lam mung rai nga ai. Karai lam hta nhkan ai (atheists, agnostics, freethinkers) ni mung, nawku htung lu ma ai. Shanhte a nawku htung gaw, (science, logic or measurable facts) ni hta npawt jung nga ai. 

Si ai hpang na sak hkrung lam (life after death)

Asak naw kaji ai ni, si ai lam hpe hkrit chye ma ai. Raitim, asak kung kaba sai ni gaw, ndai mungkan e nga lu na nhtoi ladaw hpe maram lu masai. Nawku htung hpe mada dat yang, si mat ai hpang hkrung nga lu na lam kajai nga ma ai. Dai majaw, nawku htung hta shanglawm yang chyu sha si ai hpang na lam hpe myit mada na lam ang nga ai. Sak kung ai ten ladaw du wa magang, akyu hpyi ai, nawku daw jau ai, hpung hte seng ai lam ni hta shamu shamawt shang lawm alu bang akyu tam ai lam ni grau galaw wa ma ai. Dai lam ni yawng gaw, si ai hpang byin wa na mahtai hpe myit mada nna hkan nang ai ni rai ma ai. Nawku htung nkau mi hta, si ai hpang bai hkrung nga lu na matu gaw bai paw bai pra ai gun paw (reincarnation), sumsing mungdan e ning ngai nga lu na (or) nga rai de du na lam (heaven or hell) langai ngai de du wa na (or) mungkan nnan langai ngai hta bai pra lu na re ngu nna kam sham ma ai rai. 

Makam Masham Nbung Ai Hpa Hpe Tsun Ai Ta?

Nawku makam htung lai nbung jang yak ai nga tsun chye ma ai. Makam masham hte sak hkrung ai ngu ai gaw, dai makam htung a sharin achyin ya ai sumtang hta shamyet nna sak hkrung ai lam rai nga ai. Dai majaw, nawku htung makam nbung jang sak hkrung lai ladat nbung nna shinggyim wuhpung wuhpawng hpe mung garan ginhka nna mu chye ma ai. Nawku htung nnga ai (atheist) ni a sak hkrung lam chyawm gaw makam masham hku nrai, shinggyim nga pra lai (human ethical behavior) hta maju jung nga ma ai. Makam masham lu ai ni mung, hpang jahtum dai human ethical behavior hta sha bai gayin du wa nga ma ai.

Hpa majaw nga yang, nawku htung shagu a sharin achyin ai lam law law gaw, shinggyim masha a kyang lai myit jasat moral hpe shading sharai na nyan nga ai. Dai majaw, makam masham ngu ai gaw absolutely morality re mung nga ma ai. Ga shadawn: Hkristan tai ai hta, tsa chyaru, nang hpam lu sha, kin sha la sha ga hte nse nsa nlawm ai hku sak hkrung na sharin ya nga ai. Dai lam gaw, moral ngu ai kyang lai gram ya ai lam rai nga ai. Dai majaw, gara makam masham hpan gaw kaning re ai kyang lai len hpe ra sharawng nna, gara ni hpe gaw nra sharawng ai kun, nawku htung shagu hpe sharin hka ja yu ra na ang nga ai.

Nkau makam masham ni gaw, shinggyim sak hkrung lam gaw, Karai wa kaw nna byin shangun mayu ai lam ni hpe myihtoi, kasa, hkinjawng, hpung up sara ni hku nna tsun htinglen ya nna, shanhte a ga madat ai gaw K.K a ga madat ai lam re ngu hkam la ma ai. Dai majaw, gara nawku htung hta raitim, nawku htung hpe woi awn ai ningbaw ningla ni a ga gaw Karai a ga tai wa sai. De a majaw, nawku htung hpe woi awn ai ni gaw, Karai hte pu sin gindun ai ni zawn byin nga ai. Shinggyim masha kaga ni hte lak lai ai hku mu mada wa ma ai. Raitim, dai amu ni gaw, Karai wa ap ya ai bungli nrai; hpaji machye machyang madang hte myit jasat (academic and moral) hta bai npawt nga ai. Hpaji madang tsaw jang, galaw na magam bungli mung grau nga ai. Lam mi hku tsun ga nga yang, hpaji gaw Karai hte matut nga ai. Hpaji chye ai ni a sat lawat gaw Karai a ra sharawng ai ngu ai shinggyim sak hkrung lam hpe lu la na loi nga ai. Dai ni na prat hta, hpung woi sara (or) nawku htung hpe woi awn ai ni gaw, hpaji madang tsaw tsaw sharin awng da ai ni rai ra nga ai. UK mungdan hta hpung magam gun na matu nlaw htum M.Div - Master of Divinity madang sharin awng da yang chyu sha tara shang ai sara mai tai nga ai. De a lachyum gaw, intellectual madnag hpe ginhka ai lam rai nga ai. 
Gara nawku htung hta mung, Karai wa nan nsen shapraw ndau nna tsun shadum shading sharai ai lam nmu lu ai. Nkau mi tsun ai gaw, K.K nan tsun sharin shaga ai lam gaw shingra tara Nature hku mu lu ai nga ma ai. Raitim, ndai lam yawng gaw htai la ai, yau la ai hte sawn shachyaw nna kam sham da ai lam sha rai na ang ai. 2010 ning a Belgium reports hta, laning mi laman ndai mungkan e shingra tara a jahten sharun ai 373 lang rai nna masha 296,000 si lawm sai nga ai. 1975-1999 laman shaning shagu shingra tara a majaw jahten sharun ai 300 lang byin nna, 2000-2010 laman laning mi 400 lang byin ai ngu matsing zumhting da ma ai. Ndai matsing pa hta yu ai shaloi, K.K gaw, ndai mungkan a hpyen ngu masat ging nga ai. Dai majaw, K.K gaw shingra tara hku nna shinggyim masha hpe sharin shaga ai ngu yau la, yin la na lam nmai byin nga ai.

Raitim, tsa ban 21 de du shang wa nga sai ndai mungkan shinggyim wuhpawng gaw, makam masham nbung ai ni shada da rau hpawng de lu na lam rai nga ai. Amyu, makam, hpaji, nbung ai ni shada da rau hpawng de nga lu na sak hkrung lam rai nga ai. Hpyen wa hte rau dung nga lu na gin jang pru wa ra ai. Dai lam gaw, makam masham a sharin shaga ai lam nrai, shinggyim masha (humanity) ngu ai hpe Democracy hta shamyet nna lachyum htai ai lam rai nga ai law.....

Wunpawng Sha ni hte Shawng Hkrum ai Sasana sara Equino Kincaid a Dairy (Mandalay to Mogoung, February 10 - March 3, 1837).

 (Translated directly from the original texts).

Daw VI

Mogung mare a lam

Ngai du nga ai Mogaung mare gaw hka a sinna maga rai nna, byak taw nga sai mare dingsa zawn rai nga ai. Deng (5-6) grup yin dam ai pa layang shara mi rai nna makau grup yin bum kawng marawn ni hte shinggrup da nga ai. Mare a dingdung hte sinpraw maga na bum ni gaw ram ram tsaw nna Kakhyens ni yi hkyen sha nga ma ai. Maw hkup hte summwi gayau gaya hte mu lu ai Kakhyens ni a yin wa ni hte shanhte nga ai dum nta ni gaw bum nhkrem, ntsa, garep shara shagu rai nga ai. Mogaung mare hpe maram yu ai shaloi, shawng de hka nawng kaba byin lai wa sai shara zawn rai nga ai. Mogaung hka gaw ndai shara kaw Pe (300) daram dam nga ai. Mare ting rai yang,htinggaw (300) daram nga nna, nhpan shakum shadaw ni, lam, nta yawng hpe yu jahproi dat ai shaloi matsat shabat ashep ashin rai nga ai.

Mare du ni jahkring hkring galai ai lam chye lu ai. Mare du nnan galai shagu ahkun hkanse a majaw mare masha ni jam jau law law hkrum ma ai. Du ni mung dusat mai byit zawn grang share nna ahkun hta sha ai lam na lu ai. De a majw mare gram shatsawm na hpe kadai mung lit nlu la ai masa nga ai. Hten run mat sai Mogaung mare dingsa ngu na gaw, ya na Mogaung mare a dingdung maga naw sa ra ai. Mare dingsa mahtang Sam ni up hkang lai wa sai shara rai nna, dai mare a dingda de Katha, sinpraw dingdung maga Miwa hte Tibet ga jarit du hkra up sha lai wa masai hpe sagawn lu ai. Alompra (Alongphaya) a lak htak hta, dai Sam mare hpe jahten kau nna lamu ga man mali di garan up hkang kau ai lam re nga ma ai. Dingdung maga deng (60) ram sa yang, Hukong ga ngu ai Kakhyen lamu ga de du sai. Dai lamu ga kaw na lwi hkrat wa ai hka gaw Innwa a dingda deng (40) ram tsan ai kaw zup ai. Hukong ga kaw htinggaw (30) hta n jan ai mare nga nna dai mayan shara ni hta pat hte manu dan ai nhprang rai ni pru ai. Hukong de nga ai Sam du wa gaw, Mogaung kaw nna up hkang ai Sam du wa hpe nhkap la ai ni re nga ma ai. Hukong kaw nna lai jang Sam mare kaga nnga sai. Raitim, Assam du hkra Kakhyens ni hpring rai nga ai lam na lu ai. Ndai Mogaung kaw nna dingdung maga nga ai Kakhyens ni hpe Sam hte Myen ni gaw Thing-bau (tinghpaw) ngu nna shamying mu ai. Siamese (Thailand) masha ni gaw Singhpos ngu tsun nna Thing-bau gaw Myen nsen hku tsun ai lam re hpe chye lu ai. Raitim, shanhte gaw Kakhyens ni rai ma ai. Dai majaw Sam hte Myen ni gaw Thing-bau Kakhyens ni ngu tsun ma ai. Ndai amyu ni shaga ai ga langai sha rai nna bu hpun ai lai, htunghkringhte sat lawat ni yawng bung ma ai.

Shana hkying (8:00pm) du hkra Mogaung mare Duwa a salung sala Sam dingla, Mogaung ga e shangai, Mogaung ga e pra, baw hpraw nna wa hkyeng sai dingla langai shi a du ga-nga let grai myit yu ai myi tum myi sha lahkawng hpe lau lau di mada nna ngai hpe hkai tsun dan ai gaw:-

              Lai wa sai (30) ning laman ndai grup yin na Sam amyu htam masum na htam lahkawng (2/3) ya nnga sai. Nkau ni Khyen-dwen hka kau de htawt nga mat masai. Law malawng gaw kakhyens ni hte sat kau ai hkrum masai. Num ni mung Kakhyens ni hte gayau mat masai. Lai wa sai latsa ning daram gasat shaza hkrum ai hte dip sha ai lam amyu myu a majaw, ya gaw anhte ni matsan chyaren re ai de du wa saga ai. Mungdan up hkang lam hta mung hkrat sum mat saga ai. Mare buga (100) grup yin mat mat sai, Ya gaw kraw hta n rawn ai Asuya hte nga ra nna mare kaba ni nam sum-up de she gale wa sai, nga ai.

Du hkra ladaw hpe maram yu ai shaloi, ram ram hkrak ai hpe mu lu ai. Ndai ginra na masha ni hpe zingri nga ai lam langai mi gaw Hka li (Malaria) ana rai nga malu ai. Ngai du yang, nkau mi tsi sa hpyi ma ai. Hka li ninghkap tsi (vaccination) lang ai gaw tsun ma ai. Raitim, hpa baw kaning re ai tsi ni hpe lang ai lam nchye lu nngai.

Shana garai n yup yang, nye a bungli madung rai nga ai Hkristan Nawku htung a lam kajai dan na aten kashun ra ni ai. Nye a ga baw gaw, shanhte a matu nnan (ningnan) sing sing rai nga malu ai. Marai (40) daram hte Chyum laika daw mi hpe hti nna shaleng dan lu we ai. Dai hpang ga san ni san nna shanhte hte jawm jahta lu nngai. Mare duwa hte du jan gaw shan a nta de hpang jahpawt alu sha bai sa du na matu saw shaga ma ai. Ngai tsun ai, hpawt de gaw laban (Sabbath) re majaw, kadai hte hkrum shaga tim Nawku htung a lam san san sha ngai tsun shaga na nngai ngu kau dat we ai. Ndai lang, Nye a ga hpe shan yau la ya ma ai…… end.  

HPUNGDIM

Ndai ga ngau hpe gale mayu ai madung gaw:-

1. Kachin ngu ai ga hpe Kakhyens ngu nna shawng ka hpang ai  sara Kincaid gaw ,Mogaung kaw du ai shaloi, Gat kaw hkrum ai Jinghpaw ni Ga HKyeng ni  rai ga ai ngu shachyen hkrup ai kaw na Kakhyen ni ngu ka lang nhtawm, hpang daw de Kachin ngu ai byin wa ai labau gaw teng ai lam nnga ai hpe sakse hku nna gawn dan mayu nngai.

2. 1837 ning mayan hkan na Jinghpaw ni a mung masa, hpyen masa, sut masa hte nga sa lai ni a lam hpe dep lu ai made Kincaid a ningmu kaw na htawng madun mayu ai hte dai aten ladaw na environmental hpe laika hti ai ni shingran mu lu uga yaw shada ai lam sha rai li ai.

Shamyet ai laika: The Baptist Missionary Magazine, Journal of Mr. Kincaid, (Vol. XVIII. November, 1838. No.11), p. 34, 266-271.

Ga shaleng:

Jarit shingkrawn: Madin tawn ai shara, ga jarit masat.

Dinghput htingra: Shanu nga pra ai buga dum nta.

Bum pungding: Bum a tsaw dik ai ka-ang shara, (e.g Baw pungding).

Lachyawk mi: kachyi mi, (yi lachyawk mi hkyen, mam latup mi bang).

Jan pungding nga: Shani ka-ang hkying 12:00 lai re ai ten.

Hkau mawn: hku hkau, chye chyap ai.

Mung kang: Lamu hpungtang (Univers).

Rang rip ai: Roi jahkroi dang sha ai.

Shari madun: N gun madun, jahkrit shama rai grang da kat ai.

hka tang ai: Hka nsung ai, hka nau nhtat ai.

Gam ya: Manu shabrai nla ai sha tinang a rai hpe garan jaw ai.

Hpun jum: Wan ju hpun tawng jahkraw kaba ni.

Hka hpung gaw: Hka lam magaw ai shara ni.

Yin wa: Tinang a Yi hpe nta shatai nhtawm, htinggaw law law nga ai shara.

Tsun hka da ai: Ga tsun dawng daw ai, ga hpe htum hkra ntsun ai.

Mai byit: Si nat (or) pala lama ma hkra nna nsi ai pawt ka-un hkawm ai du sat matse.

Wunpawng Sha ni hte Shawng Hkrum ai Sasana sara Equino Kincaid a Dairy (Mandalay to Mogoung, February 10 - March 3, 1837).

(Translated directly from the original texts).

DAW V.

Kincaid Mugaung du sai

Shana de hkying manga (5:00) daram hta Mugaung mare de du shang wa saga ai. Innwa (Ava) kaw nna nhtoi (22) ya tup na nhtawm deng (350) tsan gang nga sai. Mogaung du ai hte rau, Asuya a mare up ai du hpang de kalang ta shiga wa jaw nngai. Minutes 30 daram hkrum shaga ngut jang, hpang jahpawt she bai sa jahkrum na tsun hka da nna, ngai manam ai shara de wa mat ni ai. Mogaung mare gaw, shana hte jahpawt katsi madang 48f rai nna grai nan katsi la nga ai. Maw hkup ni mung marang zawn htu nna summwi zawn htat nga ai. Shana tup ngai hta lawm ai bu hpun nba yawng hpe hkum hta hka-yawp nhtawm yup nngai raitim, nau katsi ai majaw nra ni du hkra ka-ut machyi wa li ai. 

Jahpawt jan pru ten du wa tim, mare masha kadai mung yup nrawt ma ai. Ngai gaw nlu yup ai majaw mare du ni nga ai de lanyan sa wa ni ai. Gwi ni dazing (dozen) lahkwng daram nga ai hta lai, chyinghka sin langa ni mung ngai sa wa ai hpe ndum ma ai. Gwi ni mung ngai hpe mu tim, galoi nmu yu ai majaw kun? Kaning di na nchye ai zawn yu azi shalai nga ma ai. Raitim, gwi langai mi wau dat ai majaw, gwi yawng wau ngoi dat nna mare du ni mung yup rawt wa masai. Mare du wa jahkring rai yang du wa ra ai. Kade nna ai shi a salung sala rung magam gun ni mung hkan du nang mara ai. Mare du jan hte shi a shayi sha lahkawng mung du wa ma ai. Sari nlang hkra kashung ashun dan ai majaw, ngai hpe kaning di hkum shalum ya na matu wan wut ai ni wut rai hkap lawm la ma ai.

Jahpawt hkying (8:00) daram du hkra dung jahta nna ngai chye mayu ai lam ni hpe san jahta la lu nngai. Mogaung mare a lam, masha kade daram nga ai lam, du hkra ladaw hte seng ai lam, Kahkyens ni a lam, Miwa hpaga la ni a lam hte Miwa ga de gara hku kade ya sa ra ai lam ni hpe mung san la lu nngai. Shanhte hte manap shat (heavy breakfast) sha ngut ai hpang, mare kata de lanyan mat wa ni ai. Mare kata na Miwa gat seng ni nga ai de hkying hkum (2) daram hkawm dau yin yu jahproi hkawm ni ai. Dai hpang shawa gat pa de bai hkying hkum mi daram sa chyai mada hkawm nngai. Mogaung gat gaw matsat shabat rai nga ai. Wut tawng dingsa daw ni, wan n ga, wan wu hte madi manyap re ai nga sep (nga hpyi) the nra ni sum pum ai ntsa kaw nam law nam lap ni dut galai sha hkat nga ma ai. Law malawng n gu hte nam law nam lap, nga jahkraw, katsing ni dut ma ai.

Mare ting gawan shinggrup hkawm yu yang, dum nta, nhpan shakaum, lam yni awng ngu na wa htap htuk manu ai shara (convenience) lbyin ai angai mi mung nnga nga ai. Gat dut ai shara kaw Kakhyen hpaw mi law law hte hkrum nngai. Shanhte dut ai arai ni gaw shat mai shat maw nam lap nam law, pasi hte malut ni rai nga malu ai. Myen amyu loi li nga tim, law malawng gaw Sam amyu ni rai nga ma ai.

 Ref: The Baptist Missionary Magazine, Journal of Mr. Kincaid, (Vol. XVIII. November, 1838. No.11), p. 34, 266-271.

Wunpawng Sha ni hte Shawng Hkrum ai Sasana sara Equino Kincaid a Dairy (Mandalay to Mogaung, February 10 - March 3, 1837).

(Directly translated from the original texts)

DAW IV

Mogaung Hka Mazup.

Jan shang wa mahka Mali hka a sinna kran Mogaung hka mazup de du wa saga ai. Hka mazup mayan nga hkwi tap (Kinji sum) ni hpe mu lu nga ai. Grai pyaw ai hka mazup hkin gau zaibru dan pa kaw masha (50) daram nga hkwi nna wan hte wawn jahkraw ai ni jahkraw, jan lam ai ni lam rai but de jawng nga ma ai. Mali hka a sinpraw maga gaw Pen-hai ngu ai mare kasha mi nga nga ai. Mali hka mung ndai mayan gaw Mandalay-Inwa kaw na zawn rai nna loi dam ai. Raitim, sung de gaw lawu ga na daram nre. Hka hkin gau mayan ngai mu kau da ai mare shagu gaw htinggaw (20) grup yin re ai law nna, ndai Pen-hai mung mare kaji sha rai nga ai.

Mogaung hka mazup na nga hkwi dabang hta, anhte hkring yup ga ai. Shana hkying (10) ram du hkra nga hkwi ai ni hte wan mang grup dung nna jahta saga ai. Ndai hka mazup kawn, hka hku hka nam, sinpraw, sinna maga na lam ni hpe san yu nngai. Lahta daw de nga ai mare ni nau nlaw ai. Mare shagu hpe mying hte hpawn shanhte tsun dan lu ma ai. Nga hkwi ai ni tsun dan ai daram dingdung maga de Tibet du hkra na mare ni hpe mung tsun dan ma ai. Sinna maga Asam mung du hkra mare (21) nga ai. Sinpraw maga mare (16) nga nna mare kaba (4) nga ai. Hkahku maga Wingmau (Waimaw) gaw deng (60) ram naw tsan ai. Wingmau kawn, Miwa mung Yunnan de hkrang ai hpaga lam mung nga ai. Dai hpaga lam gaw Mogaung de du hkrang matut nga ai lam chye la lu nngai.

Mali hka hku de lung wa magang, Kakhyens ni hpan amyu law law garan nna nga jawng nga ai hpe grau mu magang rai nga ai. Kakhyens ni hpan langai sha nrai ma ai. Mungdan a dingdung daw gaw nbung ai Kakhyens ni hkrai hpring rai nga ma ai. Dai majaw, Kakhyens mung rai nga ai. Kakhyens ni gaw layang ga Sam ni nga ai mare ni de, Ja hte shanhpyi, pat, hte shan rung ni hpe sa dut nna, bai wa ai shaloi layang ga na jum, nhtu dingwa (ningwa) nga jahkraw ni bai mari la rai kun rai galai sha ai daram sha layang ga na masha ni hte kanawn ma ai.          

Ngai san mayu ai lam ni san la ngut ai hpang, yup tung lai hkra ngai gun sa ai Chyum laika hpe hti shaleng dan nngai. Shanhte hte ga san ga htai ni galaw yu yang, ngai tsun dan ai lam ni gaw tengman lam re ai hpe hkawn lu ma ai. Ndai masha ni hta sum nung nna myit su ai nsam dan nga ai. Ngai mung nye a prat hta pyaw ai aten nhtoi langai hpe lu la ai zawn hkam sha nngai. Dai majaw, shanhte hpe Chyum laika nkau mi gam ya kau da nngai.

Jahpawt jan garai npru yang, li ntsa du saga ai. Mali hka hpe shingdu tawn, Mugaung mare de man shayawn nna manap shat mung li ntsa sha nna shani ting rai yang kalang sha hkring ga ai. Mugaung hka masawn shingwang mung ram ram dam nga ai. Raitim, ginhtawng ta re majaw hka tang ai shara law nga ai. Dai majaw, shara nkau hkan gaw anhte jawn ai li hpe dun, kanawng rai shalai la ai ten mung law nga ai. Hka a pai, hkra nam maling ni kade e mung nhkra yu ai majing malang rai nga ai. Raitim, tu nga ai hpun ni gaw America na zawn tsaw nna kaba ai lam nnga ai. 

Shana de du wa yang, hka kau na tsawm la ai zai bru kawng langai kaw tap (ginsum) gap nna hkring saga ai. Nsin garai nsin yang, nkau mi tap galup na jamji (kinji) lap dan, nkau mi hpun jahkraw hkan tam nna shat shadu rai ga ai. Hka sahpaw (zahpaw) jahkraw hpun jum ni grai sawng ai majaw katsi la ai shana hpe lum dik ai wan mang hte yup hkring sa lu ga ai.

Jahpawt jau jau nam mali de na Woi la gang, U gan hte U tawng, U amyu myu goi garu ai nsen maling ting gashaw (kashau) nga ai majaw jahpawt jau kaw na ngai nmai yup sai. Maling ting dusat amyu hkum hkra ngoi garu ai majaw, maling hpe asak hkrung taw nga ma ai. Mogaung hka hpung gaw shagu hta du sat ni hpe mu lu ga ai. Sharaw, jahkyi (chyahkyi), shan nga, U tawng hte U gan, woi ni hpe jahkring hkring mu ga ai. Sharaw hte chyahkyi hpe grau mu loi nga ai.

Pyaw la ai zai bru jang ntsa na tap ginsum kaw na rawt ai kade nna yang, mare kasha langai de du ga ai. Nta htinggaw (10-12) daram sha nga ma ai. Dai hpang mare kaji lahkawng hpe mung lai kau da ga ai. Dai mare ni hta na mare langai gaw, Pe 10 daram tsaw hkra nhpan kum da nga ma ai. Nta grup yin mung si mai nam lap ni tsawm dik hkra hkai hpajang da nga ma ai. Nta nhpan hpe yu yang, majan nhpan hpe shinggang ai masa dan dawng nga ai. Shana maga gaw, hka a pai hkra maling htat nna n gam tsaw ai shara de du wa ga ai. Hka mung gyip nna hpung la ja ai majaw ram ram tsang kau ga ai. Deng mi jan ram li ntsa dung nna shap nmai ai majaw li hpe yu dun ga ai.

Shana de Tapan ngu ai mare de du ga ai. Dai mare hta htinggaw (40) daram nga ai. Mare salang wa anhte hpe shaga nna kalang ta shi a nta de du shang ga ai. Shi a madu jan hte kasha ni gaw pasi hte ri ri nga ma ai. Mare salang wa hte ahkyak ai ga ni tsun shaga da nna hka li de nhtang wa nhtawm shana shat sha saga ai. Jahkring rai yang, salang langai mi sa nna anhte hpe sa jahkrum ai. Chyum laika shaw nhtawm shi hpe hti shaleng dan nga yang, kaga ni mung hkan du wa ma ai. Dai shana mare salang wa a pendin wan hte lu jahta ga timung, kashung katsi ai majaw aten na na nlu dung jahta ga ai. Masha nkau mi grai myit lawm nna madat mara ai sat lawat rawng ma ai. Ndai mare na ni gaw lawu ga na Myen masha ni hte mung shai la ma ai. Shanhte hpa baw amyu re ai hpe hkrak nchye lu tim, Kakhyens ni hte ram ram bung ai ngu ngai mu ai. Shanhte gaw, shinggyim prat hpe grai wa myit mada ai lam nnga ma ai. Lu ai sha nna galaw lu galaw sha na sha myit ai lam mung tsun ma ai.

Jahpawt maw hkup san wa ai ten hta, dingdung maga Kakhyens ni nga ai bum ni hpe mu mada lu nngai. Sam hte Myen ni tsun dan ai hku nga yang, ndai dingdung maga gara kaw du hkra ndai bum masha ni nga ai lam hkrak nchye lu ai. Bum shagu ngu na hta Kakhyens ni a yin wa hpe tsan tsan kaw na mu lu nga ai. Sam mare ni gaw hka hkin gau mayan ni hta tut e amu nga tim, Kakhyens ni nga ai yi, yinwa shara hpe ngai garai ndu kabye yu lu nga nngai.

Ref: The Baptist Missionary Magazine, Jornal of Mr. Kincaid, (Vol. XVIII. November, 1838. No.11), p. 34, 266-271.

Ga shaleng:

Jarit shingkrawn: Madin tawn ai shara, ga jarit masat.

Dinghput htingra: Shanu nga pra ai buga dum nta.

Bum pungding: Bum a tsaw dik ai ka-ang shara, (e.g Baw pungding).

Lachyawk mi: kachyi mi, (yi lachyawk mi hkyen, mam latup mi bang).

Jan pungding nga: Shani ka-ang hkying 12:00 lai re ai ten.

Hkau mawn: hku hkau, chye chyap ai.

Mung kang: Lamu hpungtang (Univers).

Rang rip ai: Roi jahkroi dang sha ai.

Shari madun: N gun madun, jahkrit shama rai grang da kat ai.

hka tang ai: Hka nsung ai, hka nau nhtat ai.

Gam ya: Manu shabrai nla ai sha tinang a rai hpe garan jaw ai.

Hpun jum: Wan ju hpun tawng jahkraw kaba ni.

Hka hpung gaw: Hka lam magaw ai shara ni.

Yin wa: Tinang a Yi hpe nta shatai nhtawm, htinggaw law law nga ai shara.

Tsun hka da ai: Ga tsun dawng daw ai, ga hpe htum hkra ntsun ai.

Mai byit: Si nat (or) pala lama ma hkra nna nsi ai pawt ka-un hkawm ai du sat matse.