Chyum Laika Gara Hku Hti Na? (How to read the Bible)

Chyum Laika hpe hti ai ladat law law nga ai. Akyu shawng hpyi nna hti ra ai, shingdu labau shawng hka ja nna hti ra ai tsun ai ni nga ma ai Nkau chyum laika (Kahtawlik) ni hta footenote or shadawn da ai daw kaji ni ka shaw madun da ya ai majaw kaga shara hkan mung lachyum bung ai hpe hti la mai ai lam mu lu na ga ai. Dai hte maren, daw kaji langai hpe hti nna ga byan tsun shaleng hkaw tsun ai nga ma ai.  Nlaw htum daw kaba langai or paragraph langai htum hkra hti nna lachyum byan ai grau htap htuk nga ai.

Chyum laika ni hpe ka ai ten, masha, ginra hte mabyin nbung ai hpe dum ra nga ai. Daw kaji langai hpe lata hti nna ga byan shaleng ai lam gaw chyum laika a tsun mayu ai hpe hkrak chye na na yak nga ai. Dai majaw, shut ai sharin achyin lam hte shai ai shadum sharin lam (tinang a ningmu) de gale du wa mai nga ai.

 Ga Shaka ningnan hpe hti ai shaloi, Ga Shaka dingsa hte lachyum matut nga ai lam ni mung nmai malap nga ai. Ga shadawn: (Mahte 17:2) hta Yesu a myi man gaw jan zawn htoi kabrim nna, ngu ai hpe (Pru 34) hta Moshe a myi man htoi kabrim ai lam rawng nga ai. Moshe a ladat hpe Yesu la da ai kun sawn yu mai nga ai. Dai hte maren, Moshe gaw bum de na K.K a ga shaka tara hpe jaw ya ai zawn, (Mahte 5) hta Yesu bum ntsa kaw na ga shaka nnan hpe jaw ya ai lam bung nga ai.

Yesu a mabyin ni law law hta Ga shaka dingsa na lam ni hpe shadan shadawng ai lam mu lu nga ai. Ga shadawn: (Mahte 1) hta Davi a kasha Yesu Hkristu ngu ai hpe mu lu ga ai. Davi gaw Israela ni a hkawhkam re majaw, Yesu mung Israela amyu a hkawhkam hku ka da nga ai. Davi gaw hkawhkam aya dang ai ten hta asak 30 ning rai nna sagu rem wa rai nga ai lam (ISamuela 16, 2Samuela 5) hte, Bethlehem mare na re lam (ISamuela 17) hta mu lu nga ai. Yesu a lam hpe mung, ndai mabyin hte nshai ai sha chyum laika hta tsun da nga ai. (Yawhan 10) hta Yesu gaw Sagu rem wa re ai lam, (Luka 3) hta Yesu a sasana hpang ai ten asak (30) ning rai nna, Bethlehem e shangai ai lam (Mahte 2) hta ka da nga ai. (N.N 37 hta rawng ai mau mwi- Yosep gaw shi a kahpu kanau majing ni e dut sha kau ai hkrum tim mara bai dat ya ai lam, (Mahte 26, 27) hta Yesu hpe shi a masha ni e dut sha hkrum tim mara bai dat ya ai lam rawng nga ai. Mara nnga ai Yosep hpe htawng hta bang da ai zawn, yubak nkap ai Yesu hpe mung sharen da ai lam tsun nga ai. Yosep gaw Pharaoh a kam ging ai wa tai wa ai zawn, Yesu mung kawa K.K a hkra maga dung nga lu sai. Yosep gaw kahpu ni rai nga ai Israela amyu hpe mam lu sha jaw nna asak hkye sai zawn, Yesu mung muk hte sabyi ntsin rau asak hpe hkye na lam tsun da sai. Yesu hpe Meshia re lam hte kaga lam hku shabung da ai lam ni hpe mung anhte mu lu na ga ai. Grau nna Mahte laika hpe hti hka ja nna chye chyang lu na matu gaw, Ga shaka dingsa hte ka-ep hti ra nga ai.

Lam maga mi hku gaw hti hkum hte seng ai (numerology) hku mu lu na ga ai. Hti hku m 7, K.K hpan hpajang ngut nna hkring ai nhtoi gaw sha-a chyoi hpa rai nna hti hkum 6 gaw n kaja ai hte seng nga ai. (Yawhan 2) hta Hana mare na hkungran poi hta sabyi nlaw mat ai majaw hka hpe sabyi shatai kau ai mau mwi gaw hti hkum 7 maumwi hte ka-ep da nga ai. Hti hkum 6 gaw (Shingran 13) hta Nero, Goliath hpe jaw da ai hti hkum (Pe 6 ngu ai) rai nga ai (ISamuela 17).

Chyum laika hpe lam madung (4) hku shawng chye na da ging nga ai. 1) Literal ngu ai kaja wa byin ai masa, 2) allegorical ngu ai lmau mwi, gum wai hte seng ai, 3) moral ngu ai kyang lai sat lawat hte seng ai, hte 4) Anagogical ngu ai myit wawn yu ai sumru sumrawn lam ni lawm nga ai. Kaja wa byin ai mabyin ngu na hta, Nawku htingnu ngu ai gaw kam sham ai masha ni hkrum zup nna K.K hpe nawku daw jau ai shara  hpe mu shangun mi ai. Yesu tsun ai (ndai nawku htingnu hpe run kau nna masum ya hta ngai bai gaw gap na) ngu ai hpe Pharashe ni gaw (Yawhan 2) na hte shabung nna kaja wa byin ai mabyin hte shabung kau ma ai. Kaja wa Yesu tsun ai gaw,  allegorical hku tsun ai lam rai nga ai. Yesu tsun ai hkum hkrang gaw nawku htingnu re, ngu ai a majaw kam sham ai ni tinang a hkum hkrang hpe K.K a wenyi shanu ai shara (IKorin 6) na hte moral myit jasat gaw de ya nga ai. Dai majaw, anhte a hkum hkrang hpe tsa chyaru nlu, shawa num n galaw, ma n shabrai ai san seng ai hkum hkrang hpe byin wa shangun sai. 

Moral kyang lai sat lawat hte seng ai lam hku hka ja ga nga yang, chyum laika kaw na kade wa anhte lu sharin la na ga ta? Kam sham ai masha ni gaw, Chyum laika hpe dai zawn sharin la na hpe kau da nna kam sham shangun ai, ap nawng shangun ai, alu bang shangun ai lam ni gaw makam masham ningbaw ni a man dan lak nak hku makam masham hpe amyat htuk masai kun? or kam sham ai ni hpe nawku nsa ai nnga lu hkra nang hpam lu sha shatai kau sai kun?

 

Mungga Kri Gang, Ga Shagawp Atsam (The Power of Poetry)

Hebre Chyum Laika hta htam masum na htam mi gaw Ga Shagawp/Ga Malai ni hkrai rai nga ai. Dai ga shagawp ga malai ni gaw masha a bawnu hta matsing gun da loi nna sawn shachyaw htai la manu la nga ai. Moi na myihtoi ni gaw, ndai zawn re ai ga si ga ngau ni hte sung dam ai lachyum ni hpe ga shagawp ga malai ni hte shadan dan lu ma ai majaw, dai ga ni hpe masha shagu matsing loi ai, chye na lawan ai hte zumhting da nna Chyum Laika hta ka bang da masai. 

Ga shadawn: mishpat (justice) rap ra ai lam, mispah (bloddshed) du daw sai hkaw ai lam, tzedaqah (righteousness) dinghpring ai lam, hte tze'aqah (a cry) hkrap ngu hkrap ngoi lam, hpe Esaia 5:7 ni hta mu lu nna; shaqed (almond tree) jau jau pu ai hpun lakung, shoqed (watching) mu mada ai lam hpe Yeremia 1:11-12; qayitz (ripe fruit) myin ai namsi,  qetz (time is ripe or end) myin ai namsi ka Amo 8:1-2; heletikhah (I have burdened you) jahki shaba ai, he'eletikhah (I brought you up) shapraw la ai wa, ngu nna Mihka 6:3-4 ni hta mu lu nga ai.

Kaga daw ni hkan mung ndai zawn re ai ga si ga ngau ni hpe Chyum Laika a kri paw hku nna jai lang nga ma ai. Ga shadawn:  Shakawn kungdawn 1:3 hta, hka kau e hkai ai, shi a aten hta asi si nna, alap mung nnyip ai ahpun hte bung ai lam; Esaia 55:12 hta , nanhte gaw kabu gara let pru wa nna, ngwi pyaw ai hte woi wa ai hkrum na myit dai; bum ni hte kawng ni, nanhte a man e, mahkawn mangwi ai nsen hte garu nna, nam mali na hpun ni yawng gaw, lahpawk dum na mara ai, nga ai. Shakawn kungdawn 98:8 hta mung, hka ni lata lahpawk dum mu ga, bum ni gaw kabu let garu nga mu ga nga ai. Shakawn kungdawn 17:9 hta, ngai hpe na a singkaw shingnip npu hta ka up da ya e, Shakawn kungdawn 114:6 hta, bum ni sagu la zawn, kawng ni sagu kasha zawn, rai nga ai. Shaloi, sumsing lamu gaw Karai Wa a hpung shingkang gawn dan nna lamu madin gaw, shi a lata amu madun ya nga ai  Shakawn kungdawn 19:1. Ndai lam hte kapyawn nna, Yesu mung Yeruslem mare de shang wa yang tsun ai ga hta 'Ndai ni atsin sha nga yang, nlung ni jahtau na rai nga ai' nga ai (Luka 19:40)

Hebre ga shagawp lai masa hta, kalang lang ga si hpe bai tsun kahtap kahtap di nna lawan ladan galaw shangun ai lam ni lawm nhtawm; kalang lang galu galang tsun anyam taw ai ten ni mung nga chye ma ai. Dai lam yawng mung Chyum Laika kaw dan dawng nga ai.  Raitim, ndai lam ni hpe, Chyum Laika ga gale ai shaloi, hkrup chya jaw hkrak madat pyaw hkawn hkrang wa hkra nbyin wa lu nga ai. Dai majaw, Chyum laika Ga Shaka Dingsa ni hpe chye na na yak ai lam byin pru wa sai. 

Ga shadawn: Tara agyi Laika 5:26-27 hta Sisera hpe sat kau ai lam hpe yu ga; Dai sum mailak shi la nna, hkra lata hte nan batbau lang let Sisera hpe adup nna shi a baw hta dit jung ya wu ai, rai sa waw hkrang hkra dit dinghkren ya wu ai; Yaela a lagaw nhpang e shi dagup nna gadawng mat sai, nga ai. (Jinghpaw chyum laika kaw lachyum nau n hpyan ai hpe sharai ka da nngai).

Myihtoi Nahum hku nna, BC 612 hta Babelon a htim gasat ai majaw Ninewe mare hten bya mat ai lam hpe sai hka lwi ai shingnip shingnang ngu ai ga shagawp hpe ka da  sai. (Sai jahkaw ai mare gaw, dingnye lu uga, masu magaw hte adip arip dai hta hpring chyat nga ai: shi tut nawng shan amya sha nga ai. Lasik hte kayat ai nsen, leng ni chyai ai nsen, gat chyang ai gumra, tanglawt ai hpen leng ni a nsen law! Gumra jawn ai ni htim nna, tu gala ai nhtu hte, kabrim la ai ri tu majaw sat kau hkrum ai ni law nga nna, si mang ni sumpum nga ma ai: si mang ni mana maka law nga ai majaw, lai wa ai ni dai hta ahtu kataw nga ma ai (Nahum 3:1-3).